Archiv der Kategorie: Historia

Installaziun da sur Georg

Dumengia, ils 22 da november, per la fiasta da Cristus Retg, ha sur Alfred Cavelti, decan dalla Surselva, installau sur Georg sco niev plevon dalla pleiv. Sin questa pagina anfleis Vus la documentaziun davart la fiasta. Ils texts e maletgs vegnan cumplettai.

La Pleiv s. Gions admetta in cordial e sincer Dieus paghi

Cun schar resunar en baselgia decorada da fiasta tuns sonors da laud, gloria e honur a nies suprem Cristus Retg cun tuttas parochianas e tuts parochians ed en special cul chor baselgia e chor d’affons ha la Pleiv s. Gions festivau en preschientscha da sur decan Alfred Cavelti,  monsignur uestg Joshua, monsignur avat Vigeli e decan Bruno, sco era cun nos attaschai anteriurs spirituals che segidan adina puspei, l’installaziun da sur Georg Changeth.

En ina fiasta externa ein ils ligioms denter la cuminonza da pleiv, la claustra e la vischnaunca, mo era denter las uniuns culturalas e da gimnastica vegni rinforzai. Quella sentupada en spért familiar e plein harmonia ei vegnida enramada da producziuns da vaglia naven da tamburs, musica, cant e differentas fuormas da sault. La fetg buna cuschina da nossas puras ha sutlingiau quella atmosfera cordiala.

Possi quei spért da cuminonza accumpignar nies niev plevon sur Georg e sustener el en siu impurtont pensum pastoral. La Pleiv s. Gions giavischa a tuts e tuttas in bien e ruasseivel temps d’Advent.

Per la Pleiv s. Gions, Linus Maissen, president

Regurdientscha da mia installaziun sco Vies plevon da Mustér: text prelegius duront il survetsch divin festiv d’installaziun.

Suandontas persunas ed uniuns han gidau ad embellir la fiasta:

  • sur canoni Alfred Cavelti, decan dalla Surselva
  • monsignur uestg dr. Joshua mar Ignathios, uestg dall’India ord la diocesa da sur Georg
  • monsignur avat Vigeli Monn
  • sur canoni Pius Venzin, anteriur caplon e sesents en pleiv
  • pader Bruno Rieder, decan dalla claustra da Mustér
  • sur Martin Bearth, plevon resignau gidonter e sesents en pleiv
  • sur Alexi Manetsch, anteriur plevon
  • sur Sep Fidel Sievi, anteriur plevon
  • ministrants e calustras
  • Uniun da giuventetgna Mustér
  • Chor Baselgia S. Gions cun dirigent ed organist
  • Chor Baselgia Segnas cun dirigents
  • Chor d’affons ad hoc cun rodund 70 scolaras e scolars dalla scola da Mustér
  • Societad da musica Mustér cun dirigent
  • Tamburs Mustér cun dirigent
  • Gruppa da gimnastica da dunnas Mustér
  • Uniun da costums Mustér
  • Duas saltunzas ord il vitg da Kerala, la patria da sur Georg
  • Uniun da puras Mustér
  • Pleiv S. Gions e cussegl pastoral
  • ina roschada pievel da fiasta, giuven e vegl

La pleiv S. Gion engrazia a tuttas e tuts ch’ein segidai sin ina moda ni l’autra per il beingartegiar dalla fiasta.

 {gallery}installaziun21015{/gallery}

La caplutta da S. Gada

Per la caplutta da Sontga Gada exista in guid cultural-historic che sesanfla en caplutta, resp. che sa vegnir retratgs tier la Papetaria Hosang amiez il vitg.

La caplutta s. Maria Immaculata ad Acletta

Baselgia Maria Immaculata ad Acletta
Baselgia Maria Immaculata ad Acletta
Sil crest che sesaulza sur il vitg Mustér stat la baselgia baroca, dedicada a Nossadunna. Ell’ei vegnida consecrada 1643. Igl altar grond ei dotaus cun il renomau e zun custeivel maletg da C. F. Nuvolone, che representa I’Immaculada Concepida, «Immaculata». Daco che quei maletg dil renomau artist da Milaun ei vegnius si d’Acletta 1672, ei buca enconuschent, denton, l’ovra ei buca vegnida scaffida per quella baselgia ch’ei vegnida baghegiada per suenter la mort digl artist, 1655 (Poeschel). Medcmamein ei l’orgla in juvel per sesez, baghegiaus 1826 dil construider d’urglas indigen Anton Sacchi. Ella vala oz sco scazi particular, buc il davos ord motiv ch’ei exista da quellas orglas mo in secund exemplar ad Agnol Tcssin. Dil temps dil rococo dateschan las «legras» decoraziuns (Notker Curti) e la scantschala gaglia.

Ord la historia 
1670 Sin il crest d’Acletta stat il plasscheivel sanctuari da Nossadunna Immaculata (quei datum ei veseivels all’entrada dalla baselgia) e vegnius consecraus dus onns pli tard, ils 12 da zercladur 1672.
1672 La baselgia ad Acletta ei vegnida baghegiada ein ina biala fuorma cun plirs pilasters ed in tetg smuttau. Sco la baselgia da s. Gions, la claustra e las biaras capluttas da Mustér ei era la baselgia d’Acletta baghegiada en in still baroc. Ils maletgs sin e sur las curnischs ha in Johann Jacob Rüegg da Cuera creau.
1672 In dils pli bials maletgs en las capluttas e baselgias dil cantun Grischun ei quel da Nossadunna Immaculata malegiaus digl artist talian Carlo Nuvolone a Milaun.
1760 La scantschala eregida ei en stil rococo, embellescha tscheccamein la baselgia.
2015 vegn il tuchiez electrificaus.

 

 

 

Maletg da Maria Immaculata ad Acletta
Maletg da Maria Immaculata ad Acletta
Il maletg dalla s. Famiglia ch’era avon onns il maletg digl altar principal, ei vegnius tschentaus sur il maletg da Nossadunna Immaculata. Seniester ella nav sesanfla igl altar da s. Onna. Leu vesein nus Nossadunna cun ses geniturs s. Giochen e s. Onna. Igl altar lateral dretg representa la visitaziun da Nossadunna. Remarcablas ein era las tablas votivas che pendan sils mirs entadem la nav.

Detagls e cronica davart la caplutta d’Acletta anfleis Vus > cheu.

da Gion Tenner

Perdanonzas a Segnas

La processiun da s. Roc
La processiun da s. Roc
Cunquei che las fiastas ein vegnidas stuschadas sin las dumengias, ein era biaras perdanonzas idas a piarder, ins sa gie buca far mintga dumengia perdanonza! Aschia ei la perdanonza da sontga Luzia a Segnas era curdada naven. Semantenidas ein aunc las duas perdanonzas da sogn Bistgaun, igl emprem patrun baselgia, e quella da sogn Roc, il secund patrun baselgia. Schegie ch’il gentar da perdanonza croda en certas famiglias ha la baselgia aunc adina teniu igl usit dalla messa festiva da perdanonza.

La perdanonza da sogn Roc Ella ei bein la pli renomada e quei lunsch entuorn muort la processiun dils affons. Ils 16 d’uost ei sogn Roc. Pli baul vegnev’ei festivau la fiasta culla curdava ed aschia capitav’ ei bein savens, che la fiasta curdava ensemen cun quella da Nossadunna d’uost che vegneva e vegn aunc oz festivada en claustra a Mustér. Pils da Segnas fuva quei bein in di da dubla fiasta, denton tgei che quei leva dir san mo las masseras raquintar. Oz vegn la fiasta stuschada sin ina dumengia, per ordinari sin quella il pli datier als 16 d’uost. Il punct principal dalla perdanonza ei naturalmein la messa, festivada d’in augsegner d’ordlunder. La fiasta entscheiva cun la messa dalla sonda sera, fatga plitost mo per las cuschinieras e cuschiniers che han da preparar il gentar da fiasta. L’auter di, per ordinari allas 10.00 uras ei la messa solemna da fiasta cun in preide di predicatur jester. Cunquei ch’ei dat bia fluras da quei temps ein il vitg ed en special la baselgia ornai cun da tuttas colurs fluras. Buc d’emblidar ei il chor baselgia ch ‘ embelescha la fiasta cun la messa cantada. Finius il survetsch divin e finida la politica avon baselgia dat ei finalmein il gustus gentar da perdanonza, pli baul dev’ei per ordinari in detg barsau. Tuts che laian gustar, deno ils buobs e las buobas che sepeinan per far la processiun ch’entscheiva da mesa las duas. Cargai cun buis e pistola da stapuns, cun bandieras ed in schumber, che ei deplorablamein buca d’anflar mintg’onn, van els sin Crestas ed entscheivan da leu la processiun. Suenter il retuorn dalla processiun, tenida en honur da sogn Roc e sogn Bistgaun sco engraziament dil salvament dalla muria, vegn ei aunc fatg ina cuorta devoziun entras il caplon. Cun ina buna marenda va il di da perdanonza alla fin.

Intern dalla baselgia Segnas

Igl intern dalla baselgia da SegnasIls antependiums

lls antependiums, quei ei la part che cuviera il sochel digl altar, ein buc aschi vegls e dateschan digl onn 1902. Schebein ei deva gia avon tals vegnin nus mai a saver eruir. Probablamein eran ils altars denton alvs. Franc ei ch’ ils altars possedevan dall’entschatta negins antependiums.

Auter mobiliar dil chor

Igl onn 1869 dat igl ordianariat episcopal da Cuera la lubientscha da conservar il Sontgissim ella baslegia da Segnas. Aschia datescha era igl emprem tabernschel da quei onn. Schebein el ei vegnius cumpraus ni construius d’in mistergner indigen ei buca clar. Ditg denton ha el buca saviu survir als da Segnas. Gia 1902 han ins remplazzau el tras il tabernachel pli grond che enserrava tochen 1992 il Sontgissim. In segn che quel saveva buca esser aschi vegls anflein nus davostier. Leu secattan numnadamein duas etichettas ch’indicheschan il liug da producziun, numnadamein Rorschasch SG. La scartira e la qualitad dil pupi tradeschan ch’el datescha ord nies tschentaner. Dasperas posseda la baselgia aunc in tierz tabernachel. Quel ei denton pli sempels e vegneva duvraus avon 1993 mo per la conservaziun dallas hostias duront ils treis dis sogns. La moda sempla da construcziun, la colur blaua rusticala, lai supponer ch’el ei vegnius construius per quei survetsch. Sper igl emprem tabernachel eran dus reliquiars postai, in da mintga vart. Els portan aunc oz la colur originala, ina colur marmoroda che setila sin clar-tgietschen. Las monstranzas da lenn, tochen la restauraziun da 1992 da mintga vart dil tabernachel, ein ualti carteivel vegnidas cul tabernachel da Sogn Gagl. In auter fatg zun interessant ei ch’ era ils da Segnas vevan ina sort truccas el chor. Ei era plitost in tablegiau pli special. Quei tablegiau han ins allontanau 1952 per saver metter il confessiunal el chor.

Ils parlets

All’entrada dalla baselgia, sco era all’entschatta dalla laupia eran ils parlets d’aua benedida. Omisdus ein mintgamai fatgs ord in toc scalegl, in scalegl buca fetg fin. Il parlet all’ entrada ha fuorma ovala. El ei sfundraus cun in sochel el mir. Il parlet peisa cun il sochel 63 kg. El posseda entgins ornaments che cuvieran ferm la mesadad dil parlet. La vart nunveseivla cuntegn negins ornaments. Il parlet per la laupia era pli pigns. Era el era sfundraus el mir. Quei demuossa ch’ins haveva gia montau ils parlets fagend il mir da 1922. Il parlet pessava 85 kg. Quel veva medemamein ornaments ch’ eran denton per gronda part vegni cuvretgs dil mir. In ornament era fatgs empaglia. Probabel ei quei stau suenter la montascha cunquei ch’ins vess saviu volver il parlet aschia ch’ ins vess buca viu igl ornament rut. Probabel era il parlet per la laupia il vegl. Suenter I’ engrondaziun dalla baselgia 1922 ha el stuiu far plaz ad in niev. Pia datescha quel all’ entrada da 1922. Igl ei pusseivel ch’ il parlet vegl va anavos sin l’entschatta dalla baselgia, pia ca. 1620. Denton ei quei buca aschi segir cunquei che tschellas capluttos e baselgias en medem stil e dil medem temps possedan buca tals parlets d’ aua benedida ord crap scalegl.

Maletgs ed ornaments

Ei era da supponer che la baselgia da Segnas cuntegni era entgins maletgs. Da pli baul savevan ins seregurdar da tals vid igl arviul dalla nav. Quels ein denton vegni allontanai 1972 ed aunc pli baul. Ils 27 da fevrer 1992 cattan ils restauraturs maletgs el chor. Pli tard semuossa ei che quel ei cuvretgs bunamein diltuttafatg cun maletgs ed ornaments. Entras in donn dil tetg, nus savein ch’il tetg ha stuiu vegnir rugalaus pliras gadas duront il 19avel tschentaner, ein denton biars dils maletgs vegni donnegiai ed ein perquei puspei vegni cuvretgs 1992. Aschia purtava igl artg da triumf in maletg dall’ascensiun da Cristus. El chor sez han ins anflau differents maletgs da sontgas e sogns, mo era in uoppen. Sut la curnisch ornava ina cuntroda plitost orientala il chor. Ils ornaments aunc oz veseivels dateschan ensemen cun ils auters ch’ein vegni cuvretgs dall’entschatta da quei sanctuari. 1853 han ins cuvretg ils maletgs en baselgia cun caltschina alva.

Autras caussas

Digl onn 1820 datescha il simbol egl arviul dalla nav. Quel muossa ina palma e dus paliats, in segn che la baselgia seigi dedicada ad in marter. 1722 vegn ina persuna nunenconuschenta satrada el chor baselgia. 1963 vegn la gallaria che sparteva il chor dalla nav allontanada. 1972 survegn la nav, 1992 il chor in plauntschiu da plattas da granit d’Andeer. Pil chor ei quei il tierz plauntschiu. 1868 e 1884 vegn fatg sulada pils bauns baselgia. 1972 vegn la nav cuvretga cun in plauntschiu da parchet. 1879 survegn il sanctuari novas finiastras. Quellas vegnan remplazadas 1992. Quei onn vegn era il pierti construius da niev. Avon quella restauraziun tunscheva el mo tochen sur l’entrada.

Baselgia S. Bistgaun e S. Roc Segnas

Baselgia da Segnas
Baselgia da Segnas

Tier la renovaziun digl onn 1993 han ins gleiti constatau che numerusas picturas ord il temps dall’erecziun dalla baselgia 1620–1670 era vegnidas destruidas entras l’aua, denton era tras surmalegiadas. La baselgia posseda ina zun biala e preziusa «crusch da pestilenza» entagliada, che datescha dall’entschatta dil 18. tschentaner. La crusch vala per ina dallas pli custeivlas digl entir contuorn.

Igl onn 1620 han ins remplazzau ina caplutta che gia existeva tras ina nova. Denter 1675 e 1680 ei la caplutta vegnida engrondida, la part veglia ei daventada il chor dil niev edifeci. Igl altar grond fa attents sil patruns da baselgia, s. Bistgaun e s. Roc, che stattan mintgamai dad ina vart dil Cruzifigau. A lur peis ves’ins las unfrendas dalla pestilenza da 1637/38, en processiun. Enamiez stat ei scret, en tudestg: «Im Jahr 1638 sind wir Jungs und Alts von beiderley geschlechts on der Zahl 30 allhie an der Sucht gestorben. Bitten Gott für uns alle.»

Ils altars
Igl altar grond en stil baroc datescha da 1678. El ei vegnius cumpraus ed adattaus alla baselgia da Segnas. ll maletg grond muossa a seniester s. Bistgsun, a dretg s. Roc ed enamiez Cristus vid la crusch. Al pei dalla crusch vesan ins 30 figurettas che uran, mintgina cun ina crusch sin tgau. Ei setracta cheu dallas unfrendas curdadas entras la muria digl onn 1637/38. Quei tradescha numnadamein il text digl altar che secloma: D.O.M(inus): Im Jahr 1638 sind wir Jungs und Alts von beiderley Geschlechts in der Zahl 30 Personen allhie an der Sucht gestorben und die ersten begraben. Bitten Gott für uns alle. Amen. (Segner: Igl onn 1638 essan nus giuvens e vegls d’omisduas schlatteinas morts entras la muria ed (essan vegni) satrai sco emprems. Amen) Il maletg sisum muossa Nossadunna cun igl affon Jesus. Igl altar lateral dretg muossa il pli vegl maletg en baselgia, numnadamein ina ovra da Hans J. Greutter, in artist che ha relaschau bia ovras en nos sanctuaris. Nus vesein s. Leci e s. Flurin da mintga vart da Nossadunna che tegn il Bambin. Interessant ei ch’igl altar porta il num da s. Felix. Nus savein pia dir ch’era quels dus altars ein vegni cumprai, atgnamein cun in auter maletg ch’ei aunc oz avon maun, mo buca en baselgia, sco igl altar grond. Cunquei ch’ins possedeva denton gia il maletg da Greutter han ins remplazzau igl original cun quei exemplar pli vegl. Igl altar da vart seniastra muossa s. Lucia. Omisdus altars ein fatgs a moda sempla. Per part consistan els ord differentas parts da divers altars. Tuts treis altars ein vegni restaurai treis gadas: 1855,1922 e 1992.

Igl altar dil pievel, igl ambo e las cazzolas dalla nav
Tier la renovaziun da 1992 han ins sapientivamein vuliu purtar elements da nies temps el sanctuari. La devisa ei stada d’ integrar l’architectura moderna els elements novs. Aschia han ins schau crear las cazzolos, igl altar dil pievel, igl ambo e las suppias el chor en in stil modern. Ils elements dueigien denton restar transparents per aschia buca disturbar. Quei ei franc gartegiau. Cun I’integraziun da plattas doradas corrispunda il mobiliar era fetg bein cun ils altars barocs e disturba insumma buca il maletg. Entras postar las cazzolas dalla nav d’ina vart ei la vesta enviers il chor buc interrutta. L’atmosfera interna ei aschia daventada leva e fetg emperneivla. La platta digl altar ei ord granit d’Andeer, pia ord il medem material sco il plantschiu. Era quei ha ina certa muntada: ins ha vuliu prender il medem material sco il plantschiu il qual ins savess cumparegliar cun la tiara. Quella «tiara» ei denton vegnida alzada e per dir ch’ei setracti tuttina d’in liug special e sogn, han ins mulau la platta aschia che la surfatscha ei daventsda neidia e tarlischonta. lgl altar ord msterial terrester ei aschia daventaus in liug sogn denter tschiel e tiara.

Las orglas
Gia 1820 survegn la baselgia da Segnas in’orgla cun fol a pei. Ei vegn detg ch’il construider hagi imitau cun tibas las vuschs profundas dils cantadurs da Segnas. La menziun da contadurs lai era supponer ch’ei deva gia ina gruppa da cant a Segnas. In pèr decennis pli tord vegn era fatg menziun d’ina gruppa da cantadurs che cantava duront las viaspras e las fiastas. 1905 veva la baselgia gia custau aschi bia ch’ ins ha buca saviu cumprar ina orgla nova ed aschia mo acquistau in harmonium. ll hormonium ha surviu duront entgins onns. 1933 denton ein ils parochians sedecidi da remplazzar el entras in’orgla nava dad in manual. Quei instrument ha custau 5050 frs. e duvrava quasi tut il plaz sin laupia sura aschia ch’ ils contadurs eran enserrai diltuttafstg. Plinavon ha ella era cuvretg la finiastra che rendeva glisch sin laupia. Quei ha beinsavens provocau carplinas denter ils vischins. Aschia han els projectau 1939 in’engrondaziun dalla laupia, igl uestg denton leva saver nuot da quei. Ils 22 d’uost 1967 ha la firma Mathis da Näfels GL entschiet cun la projectaziun dall’orgla hodierna. Ils cuosts ein alla finala seresultai sin varga 30’000 francs. Ins ha rimnau quasi l’entira summa per quell’orgla senza sblundergiar la cassa baselgia. L’orgla posseda dus manuals ch’appartegnan mintgamai ad in positiv, pia dus positivs diltuttafatg separai. Igl emprem manual ei per il positiv principal, il secund per il positiv secundar. Mintga manual ha 51 tastas. ll pedal cumpeglia ferm duas octavas ed ha 27 tastas. L’extensiun dils manusis tonscha da C entochen d”’, quella dil pedal da C entochen d’. L’orgla funcziuna cun ina tractura e registratura mecanic manuala. lls 9 registers ein reparti sco suonda: 4 el dispositiv principal, 4 el dispositiv lateral ed in el pedal.

La scantschala
Per la summa da 100.– francs cumpran ils da Segnas 1854 la scantschala. 1905 vegn igl ornament cun la flura cuvretgs cun ina platta che duei simbolisar las duas tablas da Moses culs diesch condaments da Diu. Oriundamein era la scantschala da colur fundamentala bescha, ils dretganghels da colur cotschna numnada «saung-drag» e las gliestas blauas. Tuts elements eran marmorai, il tgietschen e blau cun alv ed il besch cun blau. La scantschala ei pli tard vegnida dada cun colur brin-cotschna ed in stgir blau. lls ornaments, vegni disloccai 1992, en fuorma da fluras eran dorai. Oz semuossa la scantschala puspei el vestgiu vegl.

Statuas
Lein entscheiver cun las statuas en baselgia. La statua da Nossadunna ch’era avon la restauraziun da 1992 en baselgia ei vegnida cumprada entuorn igl onn 1963. La figura ei ord arschella barschada ed ha in’ altezia da in meter e miez. Per il caluster ei la statua fetg malpratica cunquei ch’ ella ei fetg greva. All’ entschatta possedeva quella Nossadunna colurs pli frestgas. Duront in di da schubergiar la baselgia han ins vuliu lavar la statua ed aschia lavau naven la colur per gronda part. La statua veglia da Nossodunna ch’era avon 1963 en baselgia sesanfla oz ella baselgia da Mumpé Tujetsch. Era il sogn Antoni ei buca vegls, quei tradescha gia il lenn. 1972 ha el survegniu siu plaz en baselgia. La statua veglia ei oz sin teschamber su. Ella muossa in sogn, taglisus ord lenn, che porta igl affon Jesus. Quella statua ei colurada. La statua vegn accumpignada d’ in auter sogn, numnadamein sogn Sigisbert. Probabel era el sin il sochel sper la scantschala. Quellas duas statuas stevan amiez la nav sin in’ altezia dad 1.8 meters e cun ina distanza dad 1 meter naven dall’ emprema petga viu naven dil chor. lls sochels per las statuas ein vegni cuvretgs 1922. La statua dil Cor da Jesus, ina statua da gep coluroda, vegneva mo duvrada duront il meins da zercladur. Ella ei era buca pli dil tut entira. Tenor il stil san ins concluder ch’ ella vegn a posseder circa 50 tochen 70 onns, pia fuss ella da circa 1930. Suenter la restauraziun da 1992 cumpra sur Pius Venzin treis statuas navas: ina da Nossadunna, ina da sogn Giusep ed ina da s. Roc. Ferton che las duas empremas numnadas ein ovras navas ei la statua da s. Roc pli veglia. Tuttas treis statuas, essend mo da pintga grondezia, van fetg bein a paru cun il niev vestgiu dalla baselgia. Fetg interessants denton ein era ils quater aunghelets che sesanflan medemamein sin teschamber sura. Mintga statuetta ei circa 30 centimeters gronda ed ei surtratga cun argien. Sco nus savein, han ins giu pitgau naven digl altar grond differentas caussas. Ils aunghelets denton s’ udevan buca tier igl altar grond. Bein ein els fatgs per postar enzanua sin in quader ni ina curnisch, mo nua negin che sa dir. Igl interessant vi da quellas statuettas ein las manetschas el dies dils aunghels. Cunquei che dus aunghels muossan cun lur dets sin enzatgei centrau han ins forsa duvrau quels quater per far processiuns ed accumpignsr la monstranza. Ils aunghels vegnevan probabel purtai da ministrants. Avon 1922 possedeva la baselgia da Segnas neginas statuas da Nossadunna ed era buca talas da s. Giusep e dil s. Cor da Jesus.

In crucifix dalla muria
In crucifix dalla muria

Il crucifix
Il crucifix che muossa Cristus vid la crusch cun sias plagas penda enamiez igl artg dil chor. Da 1972 entochen 1992 han ins giu allontanau el da siu plaz d’origin e fermau el da vart dretga sper la finiastra miez. La crusch, in schinumnau crucifix da muria, datescha da circa 1700. Il crucifix ei franc ina dallas pli custeivlas caussas che sesanflan en baselgia cunquei ch’ei setracta d’in fetg bi exemplar. La crusch sezza ei pli giuvna ch’il tgierp da Cristus. Tonaton han ins giu dau colur ella gia duas gadas. Il crucifix peisa rodund 40 kg ed ei tagliaus cumpleinamein ord lenn.

Il teschamber
1902 survegn la baselgia in teschamber. Quel ei vegnius baghegiaus da sur Venzin e finanziaus cun agid da donaziuns. 1972 survegn il teschamber in niev mobiliar ed il vegl puffen vegn remplazzaus. 2016 succeda la davosa renovaziun: igl entir teschamber vegn restauraus e survegn mobilias novas. La scala per ir en teschamber su vegn remplazzada entras ina scala movibla. Cheutras dat ei dapli plaz. Il plantschiu da plattas da cheramica vegn cuvretgs cun plazzas da granit d’ Andeer, las medemas sco la baselgia.

Restauraziun e cumpletaziun dall’ura-baselgia

La restauraziun dall'ura baselgia 2010
La restauraziun dall’ura baselgia 2010
La radunonza generala ha decidiu la primavera 2010 da renovar las uras che sepresentan per part en schliet stan. Il november 2009 veva in ferm suffel scarpau naven ina part dall’ura encunter s. Gions. Ina reparatura dil clutger anora era buc pusseivla, aschia ch’igl ei restau nuot auter che da schar construir in palancau tochen si sper l’ura. Cun quella caschun ei plinavon vegniu concludiu da cumplettar la vart encunter la scola cun ina quarta ura. A sias uras, cu l’ura hodierna ei vegnida installada (1942), deva ei neginas casas da quella vart. Quei ei lu era stau il motiv, daco ch’ins ha desistiu da montar in plat-ura da vart encunter nord. 

L’entschatta matg ha la firma indigena Steger SA construiu il palancau da 32 meters altezia per cuntonscher ils plats-ura. Strusch finida la lavur ha la firma specialisada sin tuchiezs e clutgers Jakob Muri SA da Sursee demontau las uras veglias. Ils mintgamai 12 secturs ein vegni dismess, lontschettas, ornaments e cefras veglias vegnidas suradadas alla restauraziun.

Ils 12 da fenadur eis ei stausch aschi lunsch: ils novs plats-ura e las parts renovadas ein arrivai a Mustér nua ch’ils specilaists han ladinamein entschiet culla montascha. Da niev consistan ils plats-ura sulettamein da duas parts. Il plat-ura sez peisa rodund 180 kilograms e posseda in diameter da 380 centimeters, l’ura sezza in diameter da 356 centimeters. Da niev ein ils plats vegni fermai cun ancras viden el mir. Il vent vegn uss a ver negina schanza pli da distaccar quels.

Suenter la montascha dils plats han ils luvrers entschiet culla decoraziun. Quella ei sularada cun aur. Igl aur dat all’entira decoraziun ina tempra zun festiva, gest tenor sco la glisch resplenda. Las cefras romanas han in’altezia da 47 cm ed ein strubegiadas cun strubas medemamein doradas vid ils plats-ura. Sco finiziun ein las lontschettas vegnidas montadas. Era quellas ein surtratgas cun aur ed era lur mesiras ein monstrusas per nossa regiun. La lontschetta gronda mesira 218 cm lunghezia, peisa denton mo rodund 20 kilograms. La lontschetta pintga ha ina lunghezia da 175 cm e peisa rodund 15 kilograms.

La historia dall’ura-baselgia
La historia dallas uras-baselgia da s. Gions ei buc schi sempla d’eruir. Tuttina relatan fastitgs ella tuor la historia dalla miseraziun dil temps a Mustér. Avon che denton entrar pli fetg ella tuor contemplein nus ils mirs-baselgia. Da vart encunter sid, gest all’entrada dalla baselgia, sesanfla ina ura-sulegl. Schegie che l’ura ei vegnida dessignada da niev tier la davosa renovaziun, muossan fotografias veglias avon la renovaziun medemamein ina ura da sulegl en quei liug. Tgunsch ei quei la pli veglia ura-baselgia che sesanfla vid il sanctuari.
Fotografias veglias dall’entschatta dil 20avel tschentaner muossan plinavon ch’era ch’il clutger possedeva ina ura, respectivamein duas uras: ina encunter orient ed ina encunter occident. Quellas sesanflavas pli bass che l’ura hodierna. Ella tuor anflan ins fastitgs dall’installaziun ed era in quader cun l’inscripziun 1846. Tgunsch ha quei quader purtau l’ura veglia cunquei ch’el sesanfla gest sill’altezia oriunda da quella. 1821, pia 22 onns suenter l’invasiun franzosa, ha la baselgia parochiala survegniu in niev tuchiez. Ils treis zenns eran mintgamai reparti sin in’alzada, l’ura baselgia denter ils zenns dus e treis. 1870 dat ei plans per la cumpra d’in zenn grond. La realisaziun succeda denton pér 1917 nua ch’il zenn grond vegn installaus. L’installaziun dil zenn grond ha per consequenza ch’igl entir uorden da zenns sto vegnir reponderaus. Il zenn mesaun sto vegnir pendius sisum per far plaz al grond. Leu ei denton l’ura enta peis, aschia che quella anfla in niev plaz gest sut il 2. zenn, nua ch’ella sesanfla aunc oz. 1942 installescha la firma Baer da Summiswald ina nova ura a s. Gions. Ils dus plats-ura vegnan cumpletai cun in tierz encunter miezdi, in plat sponsuraus d’ina convischina da s. Gions. Il sistem mecanic funcziunescha cun peisas e perpendechel. 1976 vegn il perpendechel remplazzaus entras in sistem electric. Enteifer ils proxims decennis vegn il sistem adina puspei cumplettaus e modernisaus.

L'ura veg tschentada exact
L’ura veg tschentada exact
Oz retscheiva l’ura-baselgia il signal da DCF directamein da Frankfurt en Germania. In’antenna procura aschia che l’ura va silla secunda exact. Correcturas dall’ura, per exempel la midada dil temps da stad e temps d’unviern, succedan aschia automaticamein. Il signal electronic vegn midaus en in impuls mecanic. Quel remplazza il perpendechel e procura per il moviment dall’ura. Nova tecnologia seligia aschia cun la veglia. Entras ina colligiaziun da ver 8 meters vegnan las lontschettas sisum clutger messas en moviment. Tuchiez ed ura-baselgia, mo era il scaldament fuorman in’unitad controllada dad in computer. Quei computer ha il pensum da mirar che la baselgia seigi scaldada cu ella vegn duvradada, controllescha denton era mintga moviment da zenns e lontschettas sin clutger. Ina colligiaziun sur internet lubescha plinavon dad intervegnir da casa anora sche l’electronica disdescha.

Cun la restauraziun dall’ura-baselgia terminescha la pleiv las lavurs vid il clutger dalla baselgia parochiala. Ils davos onns han parochianas e parochians dau la pusseivladad da renovar e remplazzar installaziuns da grond’impurtonza. Ch’ils projects ein gartegiai muosssan las reacziuns zun positivas dad indigens e jasters. Biaras malemperneivladads cunzun per las persunas che han da luvrar mintga di cun als installaziuns s’audan uss al vargau. Vischinas e vischins san denton puspie sefidar che l’ura-baselgia muossa il dretg temps a tut tgi che drova.

Gion Tenner, 2010

La sanaziun dil tuchiez 2009

Dapi 1917 ha la pleiv buc fatg grondas investiziuns el tuchiez, excepiu l’electrificaziun da quel. Suenter 100 onns eis ei usit ch’ils zenns vegnan menai per che battagls ed ils martials dall’ura petgien buc trasora silla medema part dil zenn e donegeschien quel.
Cunquei che l’ura caschuna gia dapi onns problems ed il tuchiez ha savens reparaturas, ha la suprastonza dalla pleiv proponiu allas parochianas ed als parochians da far ina sanaziun da rudien. Ella davosa radunonza generala ei il credit vegnius approbaus, aschia che nus havein saviu surdar las lavurs. Lavurs specialisadas vegnan fatgas entras la firma Jakob Muri da Sursee, parts dallas installaziuns electricas entras la firma indigena aurax sa. A Era ils battagls vegnan remediai aschia ch’il tuchiez daventa silsuenter pli loms. L’intonaziun dils zenns resta la medema.
L’ura survegn in niev receptur da signal DCF che procura che quella mondi adina silla secunda exact. Cunquei ch’ils zenns ein allontanai dils giuvs dat la revisiun era la pusseivladad da far reparaturas vid il caset dils zenns. 
Cun agid d’in secund credit vegn la pégna da 1956 adattada als basegns e renovada. Finamira ei suenter da ver dapli confort en baselgia, senza far donn agl intern da quella. Il scaldament vegn colligiaus cul tuchiez aschia che quel scaulda mo pli cu igl ei survetsch divin.

Renovaziun baselgia parochiala (1972–1976)

Informaziun vegn scret grond ozildi, malgrad ch’ella caschuna meinsvart confusiun, demai ch’ella vegn beinsavens malcapida. Nuotatonmeins ha la cumissiun da baghegiar dalla pleiv da s. Gions anflau per opportun d’edir ina broschura d’orientaziun concernent la renovaziun da nossa baselgia parochiala. Sin tala moda vuless la cumissiun informar empau ils parochians sur dil curriu e passau e vegnent. Aschia sperein nus da prevegnir a malcapientschas. La renovaziun dalla baselgia parochiala ha fatschentau la pleiv gia dapi onns. Mintgin che veseva, saveva ch’ina restauraziun fuva urgenta. Igl onn 1965 ei per quei motiv a caschun dalla radunonza da pleiv vegniu elegiu ina cumissiun preparatorica per la renovaziun dalla baselgia da s Gions.

Planisaziun L’emprema missiun da quella cumissiun ei stau da secussegliar cun persunas cumpetentas, oravontut cun la Curia episcopala. Silsuenter ha ei giu num da far retschercas per in architect scolau, cumprovau e recumandau. Digl architect dependa numnadamein il bien andament dalla lavur. El ha d’inspectar ed intercurir igl object puncto lavur e valur. Tier la renovaziun baselgia sto in architect esser empau humiliteivels ed esser il cunscienzius interpret digl art che ses collegas da tschentaners vargai han giu. Quei sa sin moda optimala mo daventar en connex culla tgira da monuments cantunala e federala. Sch’ei setracta d’in object da valur, sco per ex. la baselgia parochiala da Mustér, ei quei ina necessitad absoluta. Prof, Erwin Pöschel scriva numnadamein «Quei baghetg ei ina dallas pli grondas, bialas e custeivlas baselgias baroccas dil cantun Grischun» (Pö 1 c p 81) .Tgira da monuments, architect e restauratur ston communablamein sligiar ils problems dart e zavrar la paglia serimnada el decuors dils tschentaners dal garnezi – (cc per semeglia notizia d’acts da dr Wyss). Per sin fundament da quei san definitivs plans vegnir elaborai e lu surdau las differentas lavurs. Quei tut drova temps e madira ponderaziun, cunzun sch’ins ha da quintar cun subvenziuns. Gest quei ei denton ual in fatg che biars san savens strusch capir. «Grosso modo» ei quei stau il proceder dalla cumissiun da baghegiar. Quella ha suenter consultaziun dalla Curia incaricau il medem onn (1965) il biro d’architectura Fetz, Glion, da far las necessarias preparativas. Architect Fetz ha, sco quei ei il cass tier ovras pli delicatas, buca vuliu surprender persuls la responsabladad e ha tratg tier siu amitg, architect Max Sütterlin da Zollikon, Sütterlin ei in um profilau, ch’ei differentas gadas staus delegaus dalla Confederaziun tier damondas d’art.

Per raschuns da vegliadetgna ei architect Sütterlin seretratgs igl onn 1972. Architect AKS Gerhard Franz da Herrliberg, ch’ei dapi onns il fidau collaboratur da Sütterlin ed ei aschia dalla bial’entschatta enneu cudischaus fetg bein cun tut il curriu e passau, ei vegnius acceptaus dalla cumissiun sco successur. Ensemen culla tgira da monuments cantunala sut la bitgetta da dr. A Wyss, Cuera, e la tgira da monuments federala, sut presidi da dr. A Schmid, Friburg e Berna, ein ils plans plaun e plaun vegni elaborai. Las calculaziuns da cuosts ein sin fundament dils plans vegnidas fatgas.
Renovar u engrondir? Ina damonda cardinala fuva: Lein nus mo renovar ni era aunc engrondir la baselgia da s. Gions? Ina hanada damonda che ha dau bia da discussiunar. Digl engrondir han ins la finala desistiu. En quei interval ei da Roma anora vegniu dau la lubientscha da celebrar ina s. messa dalla dumengia gia la sonda-sera. Ina nova pusseivladad, dalla quala Mustér ha immediat (sco emprema pleiv dalla Cadi) seprofitau ed aschia descargau grondamein ils ulteriurs survetschs divins en pleiv. Ord quei motiv el in’engrondaziun dalla baselgia parochiala buca necessaria. Denton ein aunc autras novaziuns liturgicas che tangheschan la baselgia sco edifeci, vegnidas edidas, p. ex. concernent igl altar (altar encunter il pievel), il crap da batten, il confessiunal, la scantschala (ambo), il baun dalla communiun, ed auter. In spetgar giu e preparar ponderau ei stau mo d’avantatg. La cumissiun ha saviu spargnar cuosts accessorics e possibilitau cheutras la finanziaziun. Pertuccont ils edifecis ecclesiastics ha il secund concil Vatican, en sia constituziun dalla liturgia, ediu «per longum et latum» las decisiuns che tangheschan il baghetg dalla baselgia. Interessents consulteschan cun grond avantatg quella constituziun. In cumpendi da quella constituziun ei l’interessanta lavur, titulada «Sanctuari e reforma liturgica», che nies actual sur vicari general, lic iur. et theoc Giusep Pelican ha schau comparer el Calender Romontsch da 1968, sin pagina 247. En quella lavur menziunescha el clar e bein las cundiziuns dil baghetg sacral. Ina investa detagliada sepaga a mintga lectur. . Sin fundament dallas perscrutziuns han nos architects elaborau in plan definitiv per mauns dalla cumissiun. La calculaziun da cuosts munta sin biebein in ed in miez milljun. Cheutier pareglia il plan da finanziaziun el scriver da nies president dalla pleiv, Giusep Huonder. Cuosts supplementars han las stuccaturas el chor e las lavurs vid igl artg denter chor e nav caschunau. Igl artg era sin dar ensemen e gia tschessaus anavon per ca 15 cm ed havess in di saviu caschunar ina terribla catastrofa en baselgia parochiala. Las conturas dils aunghels el chor ein stadas per nus tuts ina immensa, mo era emperneivla surpresa. Il reconstruir quels aunghels, ina lavur che sa vegnir fatga mo a maun e sto vegnir fatga da gronds artists ha cuzzau varga in onn ed ha aschia bess entuorn tut ils datums da terminaziun e per part era las calculaziuns. Mo cu tut ei finiu sepresenta la baselgia per en siu ver vestgiu antic e per lu astgan ins plidar d’ina renovaziun. Renovar vul buca dir mo surstrihar cun alv, mobein dar agl object sia fuorma originala e genuina.
Glisch verda per la renovaziun En num dalla Curia episcopala ha ils 25 d’avrel 1972 Sur vicari general Giusep Pelican scret ad architect Gerhard Franz il suandont: «Sehr geehrter Herr Architekt, Sie haben mir die Pläne für die Restaurierung der Pfarrkirche Disentis, den Bericht über die baulichen Massnahmen, den Kostenvoranschlag und eine Bilddokumentation zukommen lassen. Ich danke ihnen dafür bestens. Das grundsätzliche Einverständnis zur Restaurierung der Kirche hatte das bischöfiiche Ordinariat schon früher gegeben. Auch wurden die vorgesehenen Änderungen an der Eingangshalle und den Emporen mit Herrn Fetz näher besprochen. Vorausgesetzt, dass die Restaurierung im Einvernehmen mit der kantonalen und eidgenössischen Denkmalpflege durchgeführt wird, erkläre ich mich mit dem Projekt einverstanden. « Suenter haver giu retschiert glisch verda da quellas varts, ha la cumissiun da baghegiar giu liber maun per schar decider ils parochians tgei ch’eis veglien. Ouella decisiun ei vegnida dada cun caschun dalla radunonza da pleiv ils 2 da fenadur 1972 cun in term e decisiv gie per la renovaziun.
Progress dallas lavurs Las contractivas definitivas cun Berna e Cuera han silsuenter aunc retardau ina gada la surdada dallas lavurs. Denton, dapi la primavera 1973 ein las lavurs surdadas e gia pulitamein avanzadas. Vid clutger, tetg e fatschadas exteriuras ein las lavurs per part finidas. La renovaziun interna da nies sanctuari va successivamein vinavon. Nus sperein da saver far diever da nossa baselgia parochiala da Pastgas 1976. Las lavurs da gep el chor, las laupias, il plantschiu, e buca d’emblidar l’orgla nova, ensiaran liung temps da lavur. Nus vulein demussar capientscha e pazienzia e surtut esser engrazieivels alla venerabla claustra, che segida cun nus ton sco ella sa e po.
Supplica Malgrad ch’ins ei da tuttas varts promts da segidar moralmein ed era finanzialmein, resta ei aunc alla pleiv da curclar ina pulita summa. Ils bazars dils 6 e 7, sco era dils 13 e 14 da zercladur 1970, han purtau in recav da frs. 53000.–. La recreaziun dils 10 ed 11 da november 1973 ha danovamein purtau il bi recav da frs. 20000.–. Quellas acziuns ein vegnidas organisadas e preparadas excellentamein dall’Uniun da mummas e dunnauns. Possi quei exempel far scola. Las numerusas unfrendas en baselgia e las donaziuns privatas han ulteriuramein purtau in bienton daners, legreivlamein biabein miez milliun! Nus sperein che quei spert da segidar semantegni. Possi sogn Gion Battesta remunerar rehamein tonta lavur e ton spert da sacrifeci e generusadad. Ch’il sanctuari da s Gions vegni a paradar en siu niev vestgiu giavischan segiramein tut ils parochians da Mustér.

text da Sur Giuli Cantieni ord la broschura «Renovaziun baselgia parochiala S. Gions Mustér

Altar da Carli Borromeo

Altar da s. Carli BorromeoLa midada dil temps dalla reformaziun ha sensibilisau vinavon la pussonza mundiala. Cun il conzil da Trient (1545–1563) il qual la claustra e la dertgira aulta da Mustér – representaus entras il mistral vegl Johann Deflorin – ha la cunterreformaziun anflau ina buna petga. Ina da quellas impurtontas persunalitads era igl arzuestg cardinal Carlo Borromeo (1538–1584) da Milaun. Cura ch’il pader indigen Christian von Castelberg ei vegnius numnaus avat (1566–1584), ha el priu si immediat contact cun cardinal Borromeo. Igl onn 1581 viseta cardinal Borromeo – in um respectau e venerau – la claustra, la pleiv ed il pievel da Mustér. El ei vegnius tut a pei da Biasca, tras la Val Blegn e sur il Lucmagn. Il maletg muossa co el vegn retscharts a Mustér digl avat e dil president da vischnaunca. Seniester ils caputschins, dretg ils benedictins. La viseta dils 25 e 26 d’uost ei stada ina gronda honur per Mustér, ina sensaziun ch’ins ha vuliu tener en memoria era per las generaziuns suandontas.

Tgi era sogn Carli Borromeo?

Bein il pli meriteivel um della reforma catolica secund ils decrets e las ordinaziuns dil cussegl de Trient ei s. Carli Borromeo. Naschius da pietus geniturs igl onn 1538 el casti de famiglia Arona sillas rivas dil lag Maggiore, ha il talentus e pietus giuven Carli da 16 onns daven studiau sill’universitad de Pavia e suenter 7 onns encorunau ses studis cul doctorat ella giurisprudenza e teologia, ed elegi lu la clamada sacerdotala. – Gia sco secretari dil stadi papal sut papa Pius IV, siu augsegner ed aunc dapli sil suenter egl uffeci d’arzuestg de Milaun, ha cardinal Carli, il fideivel survient de Diu nunstunclenteivlamein e cun admirabel success luvrau pella dretga reforma della Baselgia. El ha promovi lu e menau ad ina buna fin il cussegl de Trient 1563, e ha lu sin pliras sinodas animau uestgs e spirituals de bein exequir quels conclus. Era ha s. Carli en sia vasta arzdiocesa cun ludeivla premura e beneficenza eregiu tscheu e leu bunas scolas pil pievel e collegis e seminaris pella cultivaziun ed erudiziun de buns spirituals. Pella buna reforma ha quei premurau pastur dellas olmas era diligentamein e cun strapazs ed inaga ni l’autra era buca senza persecuziuns fatg visitaziun allas pleivs entochen si ellas montognas. Il success ei staus quel, che Carli, il Grond uestg de Milaun, ha salvau la vera cardientscha en sia entira diocesa ed ell’entira Italia ed ha cheu cun plaid ed exempel veseivlamein restaurar la Baselgia catolica. – Mo sia activitad de reforma catolica ei s’extendida aunc pli lunsch sur cuolms e vals vi en autras tiaras ed era en nossa cara Svizzera. Sin giavisch dils Confederai era cardinal Carli Borromeo gia 1560 vegnius numnaus: Protectur della Helvezia. Suenter in viadi de visitaziun allas pleivs ticinesas, ch’appartenevan a siu uestgiu, ei arzuestg Carli serendius en Svizzera, accnmpignaus da siu amitg de scola Giovanni Bonhmini. – Els ein arrivai igl uost 1570 a Luzern, nua ch’ils dignitars ein vegni retscharts e beneventai cun gronda cordialitad e legria da Melchior Lussy el num dil clerus e pievel catolic. Vesend Carl Borromeo cheu il grond basegns de buns spirituals e de bunas scolas, ha el moviu e reussiu, ch’ils paders gesuits ein vegni a Luzern 1574 ed han eregiu cheu in collegi ed aschia er’ils paders caputschins 1581 ad Altdorf. – Carli sez ha eregiu e fundau a Milaun il collegi helvetic per students della teologia ord la Svizzera. Era ha cardinal  Borromeo sper colonel Ludivic Pfyffer e M. Lussy il pli grond meret, ch’il nunzi apostolic ella persuna de Giovanni Bonhomini, uestg de Vercelli ei vegnius en Svizzera, prendend sia residenza a Luzern 1579, per megliera execuziuns dils conclus dil cussegl de Trient. – Puspei ei Carli Borromeo vegnius en Svizzera igl onn 1581. Quella gada ei il sogn pelegrin cun 10 cumpogns vegnius sul Lucmagn a Mustér, nua ch’el ei vegnius retscharts cun gronda carezia e pumpa dal bein meriteivel avat Christian da Castelberg, convent, mistral e pievel. – S’interessond zun fetg de saver, co ei stetti en Rezia culla cardientscha e morala catolica, ed observond cheu il grond basegns d’ina buna reforma e la pli sensibla munconza de spiritutals, ha il sogn uestg de Milaun dau ses cussegls ed entruidaments pella buna reforma, e ha turnond a casa instanziau a Roma tier papa Gregori XIII, ch’ils praders caputschins vegnien era tarmess en Rezia. Quels apostels della cardientscha e della buna reforma ein sin iniziativa de s. Carli empau pli tard er’arrivai en Rezia ed han cheu cugl onn 1622 fundau la missiun retica. – Aschia ha il sogn arzuestg e cardinal de Milaun luvrau cun nunstunclenteivla premura ed admirabel succes pella buna reforma e restauraziun della Baselgia entochen il di de sia mort, ils 3 de november digl onn 1584. – In sogn ei morts resuna ei tras il mund catolic. Gia suenter 26 onns, 1610 ei il grond uestg da Milaun e restauratur della baselgia vegnius canonizaus ed alzaus sigl altar.


ord il cudisch «Cuorta historia dalla baselgia» da Leonard Solèr